Współczesne rozumienie ADHD u dorosłych coraz częściej wykracza poza sam opis objawów uwagi, impulsywności i nadruchliwości. W praktyce klinicznej widzimy, że zmniejszenie nasilenia objawów po leczeniu farmakologicznym nie zawsze oznacza poprawę jakości życia, relacji, pracy, samoregulacji czy ogólnego funkcjonowania pacjenta. Badanie Jacobssona i współpracowników, opublikowane w Personality and Mental Health, dostarcza ważnych danych potwierdzających tę obserwację. Autorzy analizowali, w jaki sposób cechy patologii osobowości wpływają na efekty leczenia farmakologicznego dorosłych osób z ADHD.

Badanie miało charakter naturalistyczny, czyli prowadzone było w warunkach rutynowej opieki psychiatrycznej. Objęło 246 dorosłych osób z ADHD, z których większość otrzymywała leczenie stymulujące. Autorzy oceniali zarówno objawy ADHD, jak i poziom codziennego funkcjonowania oraz nasilenie dysfunkcji osobowości i nieadaptacyjnych cech osobowości. Szczególną uwagę poświęcono temu, czy osobowość pacjenta może wyjaśniać różnice w odpowiedzi na leczenie.

Najważniejsze ustalenia

Główny wniosek badania jest klinicznie bardzo istotny: leczenie farmakologiczne może zmniejszać objawy ADHD, ale poprawa objawowa nie musi automatycznie prowadzić do poprawy funkcjonowania. U pacjentów z wyższym poziomem dysfunkcji osobowości poprawa w codziennym życiu była wyraźnie słabsza. Dotyczyło to funkcjonowania społecznego, zawodowego, relacyjnego i ogólnej adaptacji. Najsilniejszym predyktorem ograniczonej poprawy funkcjonalnej była ogólna dysfunkcja osobowości, rozumiana jako trudności w zakresie obrazu siebie, samoregulacji, bliskości, relacji i funkcjonowania interpersonalnego. Efekt ten był silniejszy niż wpływ samej dawki leku czy czasu trwania leczenia. Oznacza to, że u części pacjentów z ADHD to nie tylko nasilenie objawów neuropsychologicznych, ale także głębszy poziom organizacji osobowości decyduje o tym, czy leczenie przełoży się na realną zmianę w życiu.

Autorzy wykazali również, że różne domeny nieadaptacyjnych cech osobowości wiązały się z różnymi aspektami funkcjonowania. Z gorszymi efektami funkcjonalnymi szczególnie silnie związane były: negatywna emocjonalność, wycofanie, psychotyczność oraz rozhamowanie. W praktyce psychoterapeutycznej można rozumieć to jako wskazanie, że trudności w regulacji emocji, wycofanie społeczne, podejrzliwość, impulsywność, rozpraszalność czy dezorganizacja poznawczo-emocjonalna mogą ograniczać zdolność pacjenta do korzystania z samej poprawy objawowej. Szczególnie ważne okazało się rozhamowanie. Była to domena najsilniej związana z utrzymywaniem się objawów ADHD mimo leczenia. Obejmowała ona między innymi impulsywność, nieodpowiedzialność i rozpraszalność. Dla studentów psychoterapii jest to ważna obserwacja: część objawów, które w obrazie klinicznym mogą być traktowane wyłącznie jako „ADHD”, może jednocześnie odzwierciedlać bardziej trwały styl regulacji osobowościowej.

Znaczenie dla psychoterapii integracyjnej

Wyniki badania są szczególnie ważne z perspektywy psychoterapii integracyjnej, ponieważ pokazują, że skuteczna pomoc dorosłym osobom z ADHD wymaga myślenia wielowymiarowego. Model ograniczony jedynie do redukcji objawów może być niewystarczający. Pacjent może lepiej się koncentrować, mieć mniej impulsywnych reakcji lub większą zdolność organizacji, a mimo to nadal doświadczać trudności w relacjach, pracy, regulacji emocji, poczuciu tożsamości czy utrzymywaniu stabilnych celów. Z perspektywy integracyjnej oznacza to potrzebę łączenia kilku poziomów rozumienia pacjenta:

Poziom neuropsychologiczny obejmuje uwagę, impulsywność, funkcje wykonawcze, pamięć roboczą i podatność na rozproszenie.

Poziom emocjonalny dotyczy regulacji afektu, tolerancji napięcia, reaktywności emocjonalnej i sposobów radzenia sobie z przeciążeniem.

Poziom osobowościowy obejmuje wzorce relacyjne, poczucie siebie, zdolność do autorefleksji, stabilność celów, mechanizmy obronne i sposoby organizowania doświadczenia.

Poziom interpersonalny i systemowy dotyczy funkcjonowania pacjenta w relacjach, rodzinie, pracy, edukacji i szerszym kontekście społecznym.

Badanie wspiera zatem założenie, że u dorosłych pacjentów z ADHD warto oceniać nie tylko objawy diagnostyczne, ale również poziom funkcjonowania osobowości. Autorzy wskazują, że krótkie narzędzia do oceny funkcjonowania osobowości mogą pomagać w identyfikowaniu osób, które prawdopodobnie będą potrzebowały nie tylko farmakoterapii, ale także psychoterapii, treningu umiejętności, pracy nad regulacją emocji i interwencji ukierunkowanych na relacje.

Wnioski dla psychoterapeutów integracyjnych ( i nie tylko)

Dla studentów kształcących się do zawodu psychoterapeuty, najważniejszy wniosek płynący z tego badania dotyczy różnicy między poprawą objawową a poprawą funkcjonalną. W psychoterapii nie wystarczy pytać, czy pacjent ma mniej objawów. Trzeba również pytać, czy lepiej żyje: czy potrafi tworzyć stabilniejsze relacje, regulować emocje, realizować cele, pracować, odpoczywać, podejmować odpowiedzialność i rozumieć własne stany psychiczne. Badanie pokazuje także, że ADHD i patologia osobowości nie powinny być traktowane jako zupełnie oddzielne obszary. Mogą się nakładać, wzajemnie wzmacniać i wpływać na przebieg leczenia. Objawy takie jak impulsywność, chwiejność emocjonalna, trudność w planowaniu, niestabilność relacji czy unikanie mogą mieć zarówno komponent neurobiologiczny, jak i osobowościowy.

Zadaniem psychoterapeuty nie jest redukowanie pacjenta do jednej diagnozy, lecz rozumienie złożonej organizacji jego funkcjonowania.

W praktyce klinicznej oznacza to, że u dorosłych osób z ADHD warto uwzględniać pytania diagnostyczne takie jak: Czy pacjent ma trudność głównie z funkcjami wykonawczymi, czy także z trwałymi wzorcami relacyjnymi? Czy impulsywność wynika przede wszystkim z ADHD, czy jest częścią szerszego wzorca dysregulacji emocjonalnej i interpersonalnej? Czy poprawa po lekach przekłada się na realne zmiany w codziennym funkcjonowaniu? Czy pacjent potrzebuje psychoedukacji i strategii behawioralnych, czy również głębszej pracy nad tożsamością, relacjami, wstydem, złością, zależnością lub unikaniem?

Podsumowanie

Badanie Jacobssona i współpracowników pokazuje, że w leczeniu dorosłych osób z ADHD nie można ograniczać się do pytania o redukcję objawów. Kluczowe jest także pytanie o poprawę funkcjonowania. Patologia osobowości, nawet jeśli nie spełnia kryteriów formalnego rozpoznania zaburzenia osobowości, może znacząco ograniczać efekty leczenia farmakologicznego. Dla psychoterapii integracyjnej jest to ważne potwierdzenie potrzeby całościowego myślenia o pacjencie. Farmakoterapia może wspierać regulację uwagi i impulsywności, ale trwała poprawa jakości życia często wymaga również pracy psychoterapeutycznej: nad emocjami, relacjami, obrazem siebie, schematami funkcjonowania i zdolnością do bardziej świadomego kierowania własnym życiem.

Źródło: Jacobsson, P., Palage, E., Hopwood, C. J., Söderpalm, B., Krueger, R. F., Tasselius, V., & Nilsson, T. Personality Pathology and Functional Outcomes During Pharmacological Treatment of Adult ADHD. Personality and Mental Health, 2026.